Раздзел першы

Леанід Дайнека

Той, каго ўдарылі па шчацэ

раман

“Люблю старадаўнасць і веру ёй“.

Канфуцый.

“ Няма рэкаў сіней за Віслу.

Няма земляў лепш за Літву“.

Уладзіслаў Хадасевіч.

“ Не зломяць цябе ні агонь, ні сякера.

Ты ў сэрцы маім, юніяцкая вера.

Навошта жыццё, навошта дарога,

Калі не вядзе да Бога?“.

Язафат Кунцэвіч.

I

Мой бацька не баяўся смерці. Мой бацька памёр, памёр, як паміраюць усе людзі, калі пакліча іх з зялёных зямных абшараў у сваю вечную нябесную дзяржаву Бог. Я не прысутнічаў пры ягоным кананні, не ведаю лёгка ці ў пакутах адыходзіў ён, бо так ужо запавешчана зверху нам, людзям – радуемся разам, пакутуем паасобку. Дарафееўна, другая бацькава жонка, казала мне, што той зімовай марозлівай ноччу апошнімі бацькавымі словамі былі:“Хутчэй дай мне лякарства!“. Ды лекі ўжо не дапамаглі.

Я любіў ягонае імя. У нашай спрэс зрусіфікаванай Клічаўшчыне ў кожнай вёсачцы было аж зацесна ад Іванаў, Сямёнаў і Рыгораў. Бацькава ж імя было нейкае нетутэйшае, было, як выкапнёвы мамант, цвіло чужацветам на савецкім лузе. Начальнікі і начальнічкі розных рангаў прамаўлялі яго, калі ўзнікала такая неабходнасць, на расейскую манеру – Мартын. Просты ж люд цешыўся занадта дасціпным,з пункту гледжання яго, простага люду, вершыкам:

Мартын павесіў я…ы на тын.

Дзеўкі думалі маліны,

Адарвалі палавіну.

А гэта было пашанотнае старадаўняе еўрапейскае імя! Марцін, служка грознага рымскага бога вайны Марса! То й праўда – у чатырох (!) войнах удзельнічаў мой міралюбны бацька. У так званым“вызваленчым“паходзе 1939 году, калі Сталін з Гітлерам з двух бакоў няшчадна грамілі Польшчу, у наймарозлівейшым студзені 1940, калі крамлёўскія стратэгі вырашылі за кошт фінскіх земляў“обеспечить безопастность колыбели революции Ленинграда“, улетку 1940 ў горадзе Рызе, калі працоўныя Латвіі адзінадушна, як захліпваючыся ад шчасця крычалі штатныя савецкія прапагандысты, вырашылі ўліцца ў СССР, і, вядома ж, у звышжорсткай і звышкрывавай вайне 1941-1945 гадоў.

Што далі тыя войны майму бацьку, усёй нашай сям“і і мне? Ды нічога добрага. Бацька стаўся інвалідам – аж шэсць нямецкіх куляў пранізала яго бліз польскага горада Ломжы. Маці мая з малалетнімі дзецьмі панабегалася, пакалацілася ад страху падчас акупацыі ў лясах і балотах. Удзень апошні харч забіралі паліцаі. Уначы нярэдка заходзілі партызаны. Тыя і другія не раз ставілі да сценкі, пагражаючы расстрэлам. Нас, дзяцей, як мышэй, заганялі ў падпечча. Усю вайну і ўсю акупацыю народ быў між двух смяротных агнёў. Вечны жах. Вечны голад. Пастаяннае ўсведамленне, што ты нікчэмнейшая мізэрнейшая кузюрка, якую ўзброены да зубоў чалавек ( няважна, фашыст ці савецкі ), што па-гаспадарску ўваліўся ў тваю хату, можа прыкончыць адным шчаўчком пальца.

Ёсць любоў да сваёй Радзімы. Яна – вечная. Ёсць, дакладней, была любоў да камуністычна-калгаснай радзімы, спушчаная, як казалі, па разнарадцы зверху. Яна хуткаплынная. Рухнуў сацыяльны лад, што карміў народ не хлебам, а няспыннымі абяцаннямі райскай камуністычнай будучыні, рухнула й любоў. Які савецкі патрыятызм? Якая ўсенародная барацьба? Якая любоў? Казкі пра такое мог сачыняць толькі той, хто сядзеў у гэты суровы час у Ташкенце або Алма-Аце, здымаў на мясцовых кінастудыях фільмы пра гераізм савецкіх салдатаў і партызанаў, са смакам ( на поўны рот! ) еў духмяныя салодкія ўзбекскія дыні і казахскія яблыкі. Людзі хацелі захаваць жыцці сваіх дзяцей і, па магчымасці, выжыць самі, бо тыя, хто павінны былі іх абараняць, каго яны шчодра кармілі калгасным хлебам і ўслаўлялі ў звонкіх вершах і песнях, уцяклі аж да самай Масквы, аддаўшы мясцовы люд пад поўную ўладу захопнікаў. Так што вінаваты і той, хто знішчаў, і той ( у меншай, вядома, меры ), хто не абараніў народ ад знішчэння. Ды й пасля перамаганоснай вайны Беларусь фактычна аказалася ў пройгрышы – за Кёнігсберг і Усходнюю Прусію, якія саюзнікі аддалі Расіі, Сталін, доўга не думаючы, адрэзаў ад партызанкі-сінявочкі і падараваў Польшчы Беластоцкую вобласць, населеную ў большасці сваёй беларусамі. Але й Савецкі Саюз ( будзем гдядзець праўдзе ў вочы) і выйграў гэтую звышлютую вайну, і адначасна прайграў у ёй.Так-так, прайграў, страціўшы палеглымі каля 30 мільёнаў сваіх грамадзян, заліўшы крывёй паў-Еўропы. Толькі параза гэтая расцягнулася ў часе, і ён рухнуў у 1991 годзе, роўна праз 50 год пасля 1941 году. Не мог і не можа быць шчаслівым народ, які сам сябе самаўпэўнена назваў і называе вялікім. Вам патрэбен прЫклад? Вялікарусы. У сувязі з гэтым, зноў і зноў паўстае непазбежнае пытанне:“Перамогу якой дзяржавы і над якой дзяржавай ( камуністычны ж СССР і фашысцкая Германія, што жорстка падаўлялі свае ўласныя народы, даўно рухнулі) мы вялікапышна святкуем 9 траўня кожнага году?”. Не перамогу ж славянаў над германцамі, бо гэта яўная гістарычная некарэктнасць. Білі мы, білі й нас, і не раз.

Ды я адхіліўся ад сваёй першапачатковай задумы. Хто хоча ведаць ісцінную праўду пра Тую вайну, няхай пачытае шчымлівую выпакутаваную кнігу Іллі Копыла “Нябышына. Вайна“, хоць наўкол яе й сёння кіпяць спрэчкі. Я ж пачынаю свой аповед, сваю гісторыю дзеля таго, каб, заглыбіўшыся ў стагоддзі, расказаць пра хрысціянскую вуніяцкую веру, якая на працягу амаль 250 гадоў

( 1596-1839) была жывой верай нашага народу, якая, калі прамаўляць высокім штылем, стварыла нашу сённяшнюю Беларусь, якая падчас“нямога” для беларушчыны 18 стагоддзя адзіная паміж усіх захавала беларускую мову ў сваіх храмах і якую гвалтоўна знішчылі, высеклі пад корань. Вось чаму я вяртаюся да першапачатковага сказу гэтага твора, бо менавіта ад свайго бацькі я ўпершыню пачуў пра вуніяцтва.

Мой бацька не баяўся смерці. Ён, як літаральна ўсе савецкія людзі, быў атэістам, дакладней, вымушаны быў быць атэістам, бо Улада Ваяўнічых Бязбожнікаў, якая сцірала з твару зямлі Божыя храмы, расстрэльвала або гнаіла ў турмах святароў, скідвала са званіцаў званы, ператрушчвала ў залаты і срэбны металалом святыя абразЫ, тушыла свечкі і душы, не давала чалавеку права выбару жыццёвай дарогі. Толькі адна дарога была ў кожнага і ва ўсіх разам. Толькі тая, што вядзе ў камунізм. Іншыя дарогі абавязкова вялі або на Салаўкі, або ў Курапаты.

Яны, Ленін і кампанія, зрынуўшы Бога, самі сябе аб”явілі багамі. Яны ў свой гонар прыжыццёва сваімі імёнамі называлі гарады і вуліцы, марскія караблі і калгасы.“Cuius regio, eIus religio“– чыя ўлада, таго й вера. Крамлёўскія ўладары вельмі добра засвоілі канцэпцыю Аўгсбургскага міру 1555 году, канцэпцыю, якой скончылася ў Еўропе крывавая рэлігійная вайна. Адзінай верай, калі толькі верай можна назваць звышлютую дыктатару, была аб”яўлена камуністычная вера.

Дарэчы, амаль ніхто не задумваўся адкуль узяўся псеўданім Уладзіміра Ульянава – Ленін. Лічылася і лічыцца, што такое прозвішча пайшло ад сібірскай ракі Лены, у крайнім выпадку, ад жаночага імя Лена. Прапаную сваю разгадку. Псеўданім камуністячнага правадыра створаны ад слова“лен“, што азначае зямельнае ўладанне, якое на ўсё жыццё ўручаў пан-суверэн васалу за ягоную звышверную службу. Ад каго ж, ад якога такога гаспадара атрымаў лен ( усю Расійскую імперыю! ) васал Ленін?

Калі ўжо надарылася шчаслівая нагода ( бо няхутка ж напішацца , ды й наогул ці напішацца новы раман! ), дам сваю расшыфроўку назвы горада Менску і імені першага ліцвінскага князя Міндоўга. Апошнім часам усё шырэй і шырэй практыкуюцца самыя розныя, нават фантастычныя, гіпотэзы. Вось вам, калі ласка, маё меркаванне. Імя князя, вядома ж, індаеўрапейскае і дахрысціянскае, і не Міндоўг, як нас яшчэ ў школе прывучылі вымаўляць яго і пісаць, а Мендоўг. Што такое – мен? Па-ангельску гэта – мужчына, чалавек, спадар. Тое ж самае, крыху перакручанае, і па-нямецку – ман. Значыць, Мендоўг – гэта доўгі, высокі чалавек, чалавек-асілак, якім і павінен быць, якім і быў адважны ваяўнічы ліцвінскі князь, наш з вамі продак. Што тычыцца назвы Менск, то яе патрэбна ўспрымаць і трактаваць не як нейкую гандлёвую кропку, дзе адбываецца “бартэр”, дзе нешта мяняюць і нешта прадаюць, а як Мужчынск. Упэўнены, што некалі наш любімы шматпакутны Менск будзе Суперменскам. Ды вернемся ў першапачатковае рэчышча нашага аповяду.

Мой бацька Марцін Дайнека быў атэістам, але не быў камуністам, хоць членамі кіруючай партыі і членамі камсамолу былі ўсе ягоныя пяцёра братоў. Каб не здраджваць ісціне, зазначу, што ён таксама хацеў уступіць у партыю, пісаў заяву і насіў яе за шэсць кіламетраў у райцэнтр у Клічаў, ды поспеху не меў. Аказваецца, ён быў жанаты на сястры ворага народу, то бок, на маёй маці, старэйшы брат якой, Павел, старшыня калгасу, згінуў, як камар у спёку, падчас чарговага яжоўскага хапуна. І невядома дзе прах ягоны. Ясна адно – не ў крамлёўскай маскоўскай сцяне. У ёй, сцяне, і каля яе мірна спачываюць верныя слугі і апрычнікі камуністычнага рэжыму.

Адзінага старшынёўскага сына Толю загналі аж на Калыму. Толькі ў 1956 годзе вярнуўся ён дадому, сядзеў у нашай хаце, прагна піў гарэлку, закусваючы кіслай квашанай капустай, моцна, неяк істэрычна захмялеў, садраў з сябе кашулю, і на ягонай шырокай валасатай грудзіне ўбачылі татуіроўку:“Отец, ты спишь, а я страдаю“.

Але ці быў мой бацька і ўвесь навакольны люд бязбожнікам? Вядома ж, не. Чалавек ужо з матчынага лона выпраўляецца ў неабсяжны белы свет запраграмаваным на рэлігійнасць, гэтаксама як запраграмаваны ён на адчуванне голаду, смагі, цеплыні, пяшчоты, любові… І гэта не мая белетрыстычная выдумка. Гэта цвярозы голас сённяшняй шматвектарнай усюдыіснай навукі. Бог быў. Бог ёсць. Бог будзе заўсёды. І нават, калі патухне над нашай зямлёй вечнае сонца, Бог будзе. А тыя, што скідвалі яго з нябёсаў, зрабіліся мярзотным пылам мярзотных падзямелляў, дзе поўзаюць бязвокія мярзотныя павукі.

Па словах маці мой бацька мог бы стацца вялікім начальнікам, калі б у свой час не збег дадому са Свіслачы ( не гродзенскай, а магілёўскай ), дзе вучыўся на настаўніка. Што падштурхнула яго на гэта? Сум па роднай Змітраўцы? Адсутнасць харчоў? “Вунь Васілька ў Клічаве дырэктарам школы робіць, а ты быкам хвасты круціш“, - часцяком, раззлаваўшыся, ушчувала бацьку маці. Васілька ( Васіль Кандратовіч ) разам з бацькам паехаў у Свіслач, але не збег адтуль, датрываў да канцы вучобы, у чыне дырэктара важна хадзіў па райцэнтру ў сінім гальштуку і ў белым капелюшы.

Марцін жа Сцяпанавіч пры ўсім сваім вострым прыродным розуме, дасціпнасці і нязводным гумары пайшоў, як камень, на сацыяльнае дно. Не, ён не ператварыўся ў шараговага селяніна- калгасніка, аднаго з тых ціхмяных аднаколерных людзей, што спрадвеку сахой, а затым і трактарным плугам рэжуць зямлю, і пра якіх іранічна кажуць:“Бяры болей, кідай далей“. Перад самай вайною ён быў старшынёй мясцовага змітраўскага калгаса“Пяцігодка“, пасля вайны – загадчыкам прадуктовай базы на станцыі Несята, куды аж з-за акіяну, з Амерыкі, прысылалі прадукты харчавання. Тады мы пачулі таямнічае слова“лэндліз“. Базаўскія грузчыкі выкладвалі цэлыя піраміды з прыгожых бліскучых кардонных скрынак, якія называліся“рацыёнамі“. Іх дзяліла-размяркоўвала згаладаламу да дзікунства мясцоваму насельніцтву раённае начальства. Нейкая драбяза перападала й майму бацьку Марціну. Калі сёння нехта па камуністычнай завядзёнцы бэсціць Амерыку, я ўспамінаю той галодны год і тыя“рацыёны“. Толькі дзякуючы ім мы выжылі. Дзякуючы ім мы даведаліся, што такое таматны сок, шакалад, кава, свіная тушонка, апетытна нарэзаная вяндліна ў бляшанках, жуйка… Нашы камуністы-гуманісты, нашы начальнікі ўсё гэта елі ўдосталь яшчэ да вайны, але свайму народу далі магчымасць паспытаць-пакаштаваць такія прадукты толькі гадоў праз пяцьдзесят. Напаўгалодныя людзі, слухаючы па радыё выступы крамлёўска-маскоўскіх байкароў, да знямогі будавалі камуністычную піраміду, і, як жартавалі дасціпнікі, што нават падчас самых лютых рэпрэсіяў не пераводзіліся ў нашым народзе, кішка кішцы марш грала.

Пасля гэтай базы мой бацька, так мовіць, заўсёды быў на кіруючых пасадах сярэдняга звяна. Брыгадзір, загадчык малочнай фермы, каморнік-землямер… Яму даручалі нарыхтоўваць у навакольных вёсках бульбу і вагонамі адпраўляць яе данбаскім шахцёрам. І вось за гэтую самую бульбу, што змерзла ў капцах, ён атрымаў пяць гадоў зняволення, якія ( два з пяці ) адбухаў у мінскай турме. З турмы прывёз шахматы – уласнаручна вытачыў іх на турэмным станку, часам гуляў са мною, але хутка стамляўся, загарэлай даланёй змятаў фігуры з дошкі.

Няпростае нялёгкае жыццё, вядома ж, гняло яго, і ён моцна пасябраваў з гарэлкай. Працуючы брыгадзірам, ездзіў на кані. Іншым разам п”яны не мог сесці ў сядло, чапляўся рукамі за лейцы, намотваў лейцы на рукі, і разумны конь асцярожна валачыў яго па зямлі дадому. Аднойчы прыкалываўся ўначы да сваёй хаты, пастукаў у шыбіну і жалосна папрасіў родную жонку:

- Жанчынка, падкажы ў якім баку Змітраўка.

Успамінаючы пра такое, я абсалютна ўпэўнены, што не абражаю свайго любімага бацьку, што, прачытаўшы гэта, ён весела ад душы пасмяяўся б разам са мной і, смеючыся, абавязкова сказаў бы:

• Калі б я не піў, ужо б даўно памёр. Налівай, Лёнік. Глынем яшчэ па

адным каліву. І,дай Бог, не апошняму.

О, гэты жыццярадасны бацькаў смех! Да скону не забуду яго. Да скону не забуду тыя доўгія восеньскія і зімовыя вечары, калі над нашай хатаю глуха шумелі старыя змрочныя ліпы, чэрства шкрэбліся халодным голлем у вокны, а мы сядзелі пад жоўтым утульным святлом керасінавай лямпы, і бацька з гумарам і досціпам распавядаў пра сваё жыццё-быццё. І радасна ззялі ягоныя добрыя, самыя сінія на зямлі вочы.

Сам сябе бацька называў бальшавіком, хоць савецкай уладзе не верыў.

- Ат, замянілі аднаго цара другім, - махнуўшы рукою, быццам адганяючы надакучлівую муху, іншым разам казаў ён мне. Калі ж я паступіў вучыцца на журфак у Мінску і пакрысе пачаў натольваць сваю заўсёдна дэмакратычную душу неўтаймаваным студэнцкім вальнадумствам, ён з усёй абачлівасцю і клапатлівасцю папярэдзіў:

- Не лезь у паліціку. Заб”юць.

Слова“заб”юць“і дагэтуль сядзіць у маёй свядомасці, як моцна загнаны востры жалезны цвік. І цвік той не вырваць з душы ніякімі абцугамі.

Да майго пісьменніцтва адносіўся з паразуменнем, але без асаблівага піітэту. Прачытаў мой першы раман“Людзі і маланкі“,калі адпасваў радоўку ў лузе.

- Пішы, - толькі й пачуў я ад яго. Адно гэта кароткае бацькава слова значней і важней для мяне шмат якіх рэцэнзій. У звязку з гэтым хачу падзяліцца з вамі, мае цярплівыя паважаныя чытачы, вось якой думкаю. Апошнім часам зрабілася модным друкаваць у газетах пашыраныя інтэрв”ю з вядомымі на Беларусі людзьмі, у тым ліку і ўрадавымі чыноўнікамі. Заўсёды ці амаль заўсёды задаецца пытанне:“Што і якіх аўтараў чытаеце? Якіх пісьменнікаў любіце?“. І вось усе нашы сённяшнія чыноўнікі ( можна назваць мноства прозвішчаў ) гавораць пра творы Пушкіна, Талстога, Булгакава, Хемінгуэя, Усцінавай (!), Данцовай (!). Ні разу (!), нават дзеля прыліку, не ўпамінаюцца імёны Янкі Купалы, Івана Шамякіна, Васіля Быкава, Уладзіміра Караткевіча, Уладзіміра Някляева, Уладзіміра Арлова. Бачыце, якая выдатная трыяда Ўладзіміраў! Вышэйшае ж кіраўніцтва жадае, каб беларускія пісьменнікі напісалі новую“Войну и мир“ Льва Талстога, а не новую“Новую зямлю“Якуба Коласа, і тады яно, вышэйшае кіраўніцтва, шчодра ўзнагародзіць пісьменнікаў, бо сучасным беларусам край як трэба ведаць пра жыццё багатага памеснага рускага дваранства 19 –га стагоддзя. Што на гэта можна сказаць? Кіруюць Беларуссю не нашы чытачы.

Недзе пасля васьмідзесяці, як я заўважыў, бацька пачаў задумвацца пра сваю магчымую смерць. Неяк мы стаялі каля магілы маёй маці а ягонай жонкі і я з маладзёвай жорсткай просталінейнасцю ва ўпор спытаў яго ці баіцца ён смерці.

Бацька зірнуў на мяне, усміхнуўся, сказаў:

- Хоць зараз вось тут яміну капай – і я лягу побач са сваёй Тэкляй.

Гэта не было бравадаю. Гэта не было старэчай халоднасцю, калі паступова тухне агонь ва ўсіх жылах. Нешта іншае было ў гэтых словах, і,пэўна, я расшыфрую іхні патаемны глыбінны сэнс толькі тады, калі сам буду паміраць, адлятаць душою ў нябёсы,

Даўно ўжо няма майго любімага бацькі. Я не магу дакрануцца да яго, не магу пачуць ягоны голас, не магу ўбачыць самыя сінія на свеце вочы.У таямнічым шуме начнога ветру, у няспынным загадкавым цячэнні рознакаляровых воблакаў, у срэбным звоне кропляў, што зрываюцца з даху майго лецішча і пляскаюцца аб пясок,тчэцца родны воблік. Здаецца, зрабі крок, і ажыве мінулае, але… Але смерць змятае людзей з твару зямлі,быццам смецце. Балючае параўнанне? Непрыемнае? Неэстэтычнае? Згодзен з вамі. Але ўслухайцеся – якія падобныя два гэтыя словы. Смецце. Смерць.

Тады, каля матчынай магілы, я ўпершыню пачуў ад свайго бацькі пра вуніяцтва. Напомню, што за камуністычным часам амаль усе мы, у тым ліку, мой бацька і я, былі атэістамі, а рэлігія, як бадзёра навучалі нас тыя, што шчыльнымі шэрагамі стаяць сёння са свечкамі ў руках у святых храмах, была опіумам для народу. Калі-нікалі мне цьмяна ўзгадвалася, што мы праваслаўныя Але толькі цьмяна і толькі калі-нікалі. І не больш.

- Мы не праваслаўныя. Мы – юніяты, - сказаў раптам бацька, стоячы каля магілы маёй маці, сказаў менавіта“юніяты“, а не“вуніяты“- Нашага прадзеда Мікіту сілком загналі ў праваслаўе. Як і ўсіх мясцовых людзей. Людзі не хацелі, шмат хто са святароў не хацеў, але іх загналі. Знішчылі амбоны. Забаранілі іграць на арганах.

З найвялікшым здзіўленнем глядзеў я ў той дзень на свайго бацьку. Вось што, аказваецца, жыло ў ягонай душы і нарэшце вырвалася на волю,як вырываецца зпад халоднага снегу і лёду вясновы ручай!

Пасля такой размовы я адразу пайшоў у бібліятэкі ( ніякага Інтэрнэту тады ж не было ), з галавою нырнуў у даведнікі і энцыклапедыі. І вось што высветлілася, вось што выплыла з глыбіняў гісторыі.

18 кастрычніка 1596 году на царкоўным саборы ў горадзе Берасці аб”ядналіся праваслаўная і каталіцкая царква Рэчы Паспалітай. Кароль і вялікі князь Жыгімонт III Ваза зацвердзіў гэтае аб”яднанне, якое атрымала назву Берасцейскай вуніі. Рымскі папа Клімент VIII таксама ўхваліў вунію. Праваслаўная царква Рэчы Паспалітай стала грэка-каталіцкай ( вуніяцкай ), прызнала вяршэнства папы рымскага, прызнала каталіцкі догмат аб зыходжанні святога духа не толькі ад Бога-Айца, але і ад Бога-Сына. Узамен за гэта яна захавала сваю ўласную арганізацыйную структуру і іерархію, шмат якія праваслаўныя абрады, народныя мовы (ліцвінскую ( беларускую ) і ўкраінскую) у рэлігійнай літаратуры і казанях. Пётр Скарга, Іпацій Пацей, Язэп Руцкі, Кірыла Цярлецкі, Міхал Рагоза, Рыгор Загорскі, Лявонцій Пяльчыцкі, - вось якія мудрыя выбітныя людзі прычыніліся да гэтай эпахальнай падзеі. Берасцейская вунія – рэха Фларэнційскай вуніі 1439 году, ейны заканамерны добра прадуманы падказаны жыццём працяг. Фларэнційская вунія была ў свой час спробаю стварыць агульнаеўрапейскі бастыён супроць няўмольнай экспансіі туркаў-асманаў, што паставілі на калені Візантыйскую імперыю, імкнуліся авалодаць Венай і Рымам. Рэч Паспалітая, народжаная ў 1569 годзе, і ейнае дзіця – вуніяцкая царква трымалі ў полі зроку не толькі ваяўнічых асманаў, але ў першую чаргу агрэсіўную Масковію, якая ў 1589 годзе самахоць аб”явіла аб стварэнні свайго праваслаўнага Патрыярхату, аб сваім гістарычным праве (!? ) на ўсё наследдзе былой Кіеўскай Русі, прагавіта вастрыла зубы на землі Вялікага Княства Літоўскага, няспынна атакавала ягоныя ўсходнія межы. Па сутнасці, Масковія была той жа мангольскай імперыяй Чынгісідаў, ваяўнічай і жорсткай, толькі перафарбаванай у хрысціянскія еўрапейскія колеры.

Так нарадзілася Вунія. Так яна набірала сілу, расла, мацнела і зрабілася, урэшце рэшт, народнай рэлігіяй. Напрыканцы XVIII стагоддзя, перад самым сконам Рэчы Паспалітай ад рук драпежных суседзяў, у Вялікім Княстве Літоўскім жыло 39 адсоткаў вуніятаў, 38 – каталікоў, 6,5 – праваслаўных, 4 – старавераў, 1,6 – пратэстантаў. Вуніяцкія цэрквы Княства ўваходзілі ў склад Кіеўска-Віленскай, Пінскай і Полацкай дыяцэзій. Кіеўска-Віленская дыяцэзія апекавалася духоўным жыццём 1804 388 парафіянаў, Полацкая – 765154, Пінская – 85103.

Тры падзелы Рэчы Паспалітай, тры вераломныя ўдары проста ў сэрца адбыліся з 1772 па 1795 год. Аўстрыя, Прусія і Расія, як тры сцярвятнікі, разарвалі на кавалкі славяна-балцкую хрысціянскую дзяржаву ў самым цэнтры Еўропы. Толькі з-за акіяну, з амерыканскіх штатаў, данёсся голас пратэсту. Еўропа ж не заўважыла разбой двух немцаў і адной немкі – расійскай імператрыцы Кацярыны Другой. Пэўна, палякам і ліцвінам помсцілі за Грунвальд, за ганебную паразу пад Воршай у 1514 годзе, а таксама не супраць былі паласавацца багатай чужой маёмасцю, прыхапіць чужой зямлі.

Сканала Рэч Паспалітая. А неўзабаве за ёю накінулі вяроўку на шыю вуніяцкай веры. Усё падавалася, як даабраахвотнае “воссоединение, возвращение к природной вере праотцов“. Але чаму ж тады ў студзені 1839 году ў Віцебскую губерню быў накіраваны 29-ы казачы полк палкоўніка Карнеева? Казакоў размясцілі ў Лепельскім. Сенненскім, Полацкім, Дрысенскім і Себежскім паветах. Загарцавалі казацкія коні, заблішчэлі шаблі ў шмат якіх паветах Мінскай губерні. Ва Ушачы для сціхамірвання вуніятаў сцягнулі артылерыю. У вёсцы Забор”е Полацкага павету сяляне, калі туды прыехаў дэкан Нікановіч перадаваць вуніяцкую царкву праваслаўным, павалілі яго на зямлю, вырвалі з рук ключы ад царквы, закрычалі, як адзін:

• Не жадаем веры ламаць!

Супраціўленне забойству сваёй царквы аказалі базыльянскія кляштары ў Полацку, Жыровічах, Менску, Барунах, Быцені. Віцебскія манашкі на велізарным белым палатне вышылі чырвонымі ніткамі лік архіепіскапа-пакутніка Язафата Кунцэвіча, трымаючы яго ў руках, загарадзілі ўваход у кляштар праваслаўнаму святару.

- Святы Язафаце, абарані нас! – крычалі манашкі.

Асэсар Беларускай кансісторыі Ян Ігнатовіч разам з рэктарам полацкай семінарыі Міхалам Шалепіным, інспектарам той жа гімназіі Антоніем Томкавідам, іераманахам Канецкім уначы збіраў у сваёй полацкай кватэры незадаволеных, з усёй жарсцю заклікАў духоўных асобаў берагчы вунію, змагацца супраць яе скасавання і далучэння да праваслаўя, Акрамя таго ён пастаянна ездзіў у Себежскі і Дрысенскі паветы, сустракаўся са шляхтай і сялянамі, гаварыў з імі, узбадзёрваў, натхняў, абнадзейваў і ўмольваў, У вёсцы Царкоўна Дрысенскага павету, дзе святарыў ягоны родны брат, ён разам з братам і святаром прыдруйскай царквы Касецкім правёў святочную літургію і зноў усхвалявана прасіў усіх трымацца вуніяцкай веры. Падрыхтавалі прашэнне да імператара Мікалая I, якое падпісалі 111 свяшчэннікаў.“Калі вунія будзе ўсё ж скасавана, - заяўлялася ў прашэнні, - мы жадаем перайсці ў каталіцтва“.

Ды аб якой вуніі і якім каталіцтве можна было заікацца ў“единой и неделимой“? Полацкі ваенна-палявы начальнік падпалкоўнік Агатонаў загадаў неадкладна арыштаваць Яна Ігнатовіча разам з Антоніем Тамкавідам і 29 святарамі. Суд быў кароткі – Ігнатовіча і Тамкавіда на высылку, астатніх – каго ў кляштары, каго ў дзячкі. Тут вам не малочныя рэкі з кісельнымі берагамі! Гэта калі Стэфан Пермскі хрысціў у праваслаўе лясных комі-пермякоў, то цалаваў кожнага неафіта, даваў кожнаму залаты рубель, хрысціянскі крыжык і белую нацельную кашулю. З вуніятамі абышліся без залатых рублёў і пацалункаў.

12 лютага 1839 году ў Полацку быў падпісаны Саборны Акт з просьбай аб далучэнні вуніяцкай царквы да праваслаўнай. Акт гэты завезлі ў Санкт-Пецярбург, і Святы Сінод адразу ж зацвердзіў пастанову:“О принятии греко-униатской церкви в полное и совершенное общение святых православно-кафолических Восточныя церкви и в нераздельный состав церкви Всероссийской“. Імператар Мікалай I, якому ўрачыста паднеслі гэты дакумент,“изволил начертать“на ім:“Благодарю Бога и принимаю“. Вось такая гісторыя.

Калі я сёння чую і чытаю аб росквіце і шматлюднасці Беларускай праваслаўнай царквы, якая падпарадкоўваецца Маскоўскаму Патрыярхату, калі па тэлевізіі паказваюць бясконцыя шэсці, службы, натхнёныя твары бабулек і юных дзяўчатак, залаты бляск адзення святароў, імпазантныя касцюмы ўрадавых чыноўнікаў са свечкамі ў руках, я памятаю, я не забываю, што ў абсалютнай большасці сваёй ўсе гэтыя людзі – прамыя нашчадкі тых вуніятаў, у якіх калісьці адабралі іхнюю царкву,“зламалі“іхнюю веру. Няспынная рака жыцця даўно знесла ў далёкую далячынь колішнія ўздыханні і слёзы іхніх продкаў. Тая рака ўжо не вернецца, бо новыя рэкі пабеглі па зямлі, А яны, сённяшнія беларускія праваслаўныя, зачараваныя галасістым перагудам маскоўскіх званоў, нават не ведаюць пра сваіх папярэднікаў-вуніятаў.

Асабіста мне сумна, што сучасная Беларуская праваслаўная царква, дзяржаўная, калі казаць па шчырасці, царква, не аўтакефальная. Мне сумна, а некаму вельмі радасна з гэтае прычыны. Нічога не папішаш. Такое жыццё. Такія ягоныя законы. І кожны з нас, людзей, павінен годна несці свой вызначаны Богам і лёсам крыж.Так пінскі расійскамоўны паэт Валеры Грышкавец натхнёна ўскліквае :“Люблю всё русское!“. Любі. Ніхто не перашкаджае. У тым ліку, любі й прыгоннае права, якое аж да 1861 году ( даўжэй, чым дзе на планеце! ) трымала ў жахлівым рабстве сялян. І не чорных неграў, а белых еўрапейцаў.

Ды я ведаю, што й дагэтуль жыве вуніяцкая вера і вуніяцкая царква на нашай зямлі. Так жывуць копты ў Егіпце, парсы ў Іране. Паміж мора іншаверцаў, якія далёка не заўсёды сябры. Іх пакуль што няшмат, але яны ёсць, яны з годнасцю ідуць духоўнай дарогаю сваіх прадзедаў. І ў самым пярэднім іхнім шэразе – нашы беларускія пісьменнікі Уладзімір Арлоў, Рыгор Барадулін. Значыць, не ўсё страчана, і ёсць надзея на новы крылаты ўзлёт, І ён ужо, як бы цяжка ні было, пачаўся. Вунія – гэта вуліца, па якой ішоў і сёння ідзе народ, гэта – вочы, якімі ён глядзеў і сёння глядзіць на свет Божы.

Што тычыцца майго бацькі, мы мелі з ім яшчэ адну вельмі запамінальную размову зноў жа тамсама, на змітраўскіх могілках.

- Калі памру, - усміхаючыся, сказаў бацька, - дам табе адтуль нейкі знак, нейкі сігнал.

Ён круціў у руках жоўтую калючую шышку, што ўпала на зямлю з пракаветнай хваіны. Такія хваіны, гонкія меднастволыя, шумяць над тутэйшымі магіламі ўжо не першае стагоддзе.

Трэба адзначыць, што мой бацька па складу свайго характару быў містыкам, а я ўрадзіўся падобным на яго.

- Ды ты што?– запярэчыў я, але запярэчыў слаба і няўпэўнена, бо добра ведаў – мой бацька Марцін Сцяпанавіч слоў на вецер не пускае. Калі ўжо што надумаў, то грунтоўна, усур”ёз.

У мітульзе дзён, месяцаў і гадоў забыліся тыя бацькавы словы. Навалілася столькі клопатаў, столькі праблемаў, што толькі паспявай сціраць пот з ілба і хаўкаць ротам. Памёр бацька. Мы пахавалі яго побач з маці. Зашумелі над ім, як і над ягонымі равеснікамі, меднастволыя хваіны, што ад старасці не вытрымлівалі напору ветру і ўсё часцей з грукатам і крэктам абрушваліся на металічныя магільныя агароджы і крыжы, З родных у Змітраўцы ў мяне засталася жыць старэйшая сястра Дзіна. ( Нажаль, 9 лістапада 2010 году і яе не стала ). Вось да сястры я й паехаў аднойчы па замеценых снегам зімовых няўтульных дарогах, дакладней, паехала мая жонка Зіна, як кіроўца аўтамабілю, а я сядзеў побач з ёю, і з дрыготкай паныласцю пазіраў наўкола. Ехалі ад Мінска на Бабруйск, потым на Клічаў, адтуль у Змітраўку. Усё было спавіта нейкай нерэальнай цішынёй. Згубіліся галасы. Згубіліся гукі. Мяккалапая белая зіма асцярожнай ваўчыцаю кралася па лясах і палетках. Здавалася, за вакном аўтамабіля не дваццаць першае стагоддзе, а сямнаццатае або нават шаснаццатае.

Пагасцяваўшы пару дзён у сястры, засабіраліся назад у Мінск. Ужо калі выбраліся з сестрынога падвор”я на шашу, што вядзе ў Клічаў, я раптам загадаў жонцы спыніцца, кумільгом выскачыў з аўтамашыны, па калена правальваючыся ў снезе пайшоў-пабег да могілак, метраў сто па цаліку. Снег быў то зіхотка-белы, то сіні.

- Ты куды?! – крыкнула ўслед здзіўленая жонка. Але я толькі махнуў рукою. Як бы нейкае яркае-яркае святло ўспыхнула ўва мне. Як бы нейкі голас паклікаў.

Вось і могілкі. Вось і месца вечнага спачыну маіх маці і бацькі, цэнтр майго зямнога сусвету. Цішыня. Снег. Старыя хваіны. Ніякага голасу. Ніякага зыку. Ніякага следу. Я здзёр з галавы шапку, перахрысціўся, ступіў колькі крокаў наперад да сіняй зледзянелай агароджы, і раптоўна спыніўся, замёр, адчуўшы гарачы штуршок у сэрцы. Паміж непарушнай белі тоўстага, як падушка, снегу, што выпаў, пэўна ж, уначы і яшчэ быў цнатліва-чысты прамяніста-свежы, на магіле бацькі, якраз у тым месцы, дзе калісьці супакоілася пад покрывам зямлі ягоная галава, мне ўбачылася круглая чорная дзірка. Быццам нечым надзвычай гарачым выпаліла выплавіла снег. Яшчэ раз паўтаруся – наўкол, па ўсіх могілках, не было ні следу, ніякага следу, нават пункцірнага птушынага. Што ж гэта? Варона несла нешта цяжкое і выпусціла з дзюбы? Непадобна. Сарвала рэзкім парывам ветру з хваіны шышку і шпурнула ўніз? Не. Кропля зорнага дажджу, аскабалачак метэарыту завітаў з касмічнага бязмежжа ў нашу ціхую Змітраўку? Не. Тады што гэта? І раптам мне ўспомніліся бацькавы словы:“Калі памру, дам табе адтуль нейкі знак, нейкі сігнал“. Я ўздрыгнуў, я сеў проста ў снег, а потым паглядзеў у студзёнае зімовае неба. І мне падалося, што з неабсяжных вышыняў пазіраюць на мяне, цёпла і клапатліва ўваходзяць-усяляюцца проста ў душу самыя родныя, самыя сінія на зямлі вочы. Дзе ж ты, бацька?

Пішу гэтыя радкі, успамінаю цябе, мой Марцін, мой еўрапеец, мой вуніят. І мне добра.